Jak zbadać nadmierną pronację stopy i płaskostopie? Przewodnik kliniczny po Navicular Drop Test

Spis treści

1. Wstęp: Czym jest Navicular Drop Test i kiedy go stosujemy?
2. Biomechanika badania: Jak działa test opadania kości łódkowatej?
3. Znaczenie kliniczne: Jakie kontuzje wywołuje nadmierna pronacja stopy?
4. Karta diagnostyczna Navicular Drop Test – szybkie podsumowanie
5. Jak wykonać Navicular Drop Test krok po kroku? Protokół badania
6. Interpretacja wyników i normy kliniczne (Tabela)
7. Wiarygodność diagnostyczna w świetle badań naukowych (PubMed / JOSPT)
8. Diagnostyka różnicowa i uzupełniająca w gabinecie
9. Fizjoterapia przy dodatnim wyniku: Trening „krótkiej stopy” i terapia
10. Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
11. Podsumowanie, diagnostyka w gabinecie i piśmiennictwo naukowe

Wstęp: Czym jest Navicular Drop Test i kiedy go stosujemy?

Navicular Drop Test (w polskiej nomenklaturze fizjoterapeutycznej: test opadania kości łódkowatej) to jeden z najważniejszych funkcjonalnych testów ortopedycznych wykorzystywanych w diagnostyce stopy oraz stawu skokowego. Pozwala w obiektywny, mierzalny sposób ocenić zachowanie przyśrodkowego łuku podłużnego stopy pod wpływem obciążenia masą ciała, zidentyfikować płaskostopie podłużne (pes planus) oraz wykryć nadmierną pronację (nadpronację).

Badanie to stanowi fundament oceny biomechanicznej u biegaczy oraz osób aktywnych fizycznie zgłaszających nawracające przeciążenia kończyny dolnej. Pozwala szybko odróżnić sztywną stopę o ograniczonych właściwościach amortyzacyjnych od stopy hipermobilnej, której łuk podłużny zapada się przy każdym kroku biegowym.

1. Biomechanika badania: Jak działa test opadania kości łódkowatej?

Test opadania kości łódkowatej został po raz pierwszy opisany w 1982 roku przez Davida M. Brody’ego jako kliniczna metoda ilościowej oceny ruchomości stopy u biegaczy. Badanie służy do oceny ustawienia kości skokowej (talus), wydolności biernych i czynnych stabilizatorów przyśrodkowego łuku podłużnego oraz wykrywania nadmiernej pronacji w przodostopiu i tyłostopiu.

W ujęciu ściśle biomechanicznym opadanie kości łódkowatej (navicular drop) definiuje się jako odległość w płaszczyźnie strzałkowej, o jaką przemieszcza się w kierunku podłoża guzowatość kości łódkowatej (navicular tuberosity) w momencie, gdy staw skokowo-piętowy (podskokowy, subtalar joint) przechodzi z kontrolowanej pozycji neutralnej do pozycji swobodnej (rozluźnionej pod wpływem pełnego obciążenia masą ciała).

Podczas prawidłowego chodu i biegu pronacja stawu podskokowego jest zjawiskiem fizjologicznym i niezbędnym – pozwala stopie dopasować się do nierówności podłoża oraz zamortyzować siłę reakcji podłoża (GRF). W trakcie pronacji głowa kości skokowej wykonuje zgięcie podeszwowe oraz przywiedzenie, co powoduje naturalne obniżenie kości łódkowatej. Problem kliniczny pojawia się wtedy, gdy z powodu niewydolności więzadła piętowo-łódkowego podeszwowego (spring ligament), rozcięgna podeszwowego lub osłabienia mięśnia piszczelowego tylnego i mięśni krótkich stopy łuk podłużny zapada się nadmiernie i nie potrafi usztywnić stopy w fazie odbicia.

2. Znaczenie kliniczne: Jakie kontuzje wywołuje nadmierna pronacja stopy?

Nadmierne opadanie kości łódkowatej zaburza biomechanikę całego zamkniętego łańcucha kinetycznego kończyny dolnej. Obniżenie łuku stopy oraz koślawość kości piętowej wymuszają nadmierną rotację wewnętrzną kości piszczelowej oraz kości udowej, co prowadzi do przeciążeń tkanek na kilku poziomach:

• Zapalenie rozcięgna podeszwowego (Plantar fasciitis): Nadmierne zapadanie się kości łódkowatej oddala od siebie przyczepy rozcięgna podeszwowego, wywołując przewlekłe naprężenie rozciągające i mikrourazy w obrębie przyczepu bliższego na guzie kości piętowej. Jest to najczęstsza przyczyna porannego bólu pięty.
• Zespół stresu przyśrodkowej części piszczeli (Medial Tibial Stress Syndrome – MTSS): Dolegliwość znana wśród biegaczy jako shin splints. W wyniku nadmiernej pronacji mięsień płaszczkowaty (m. soleus) oraz mięsień piszczelowy tylny (m. tibialis posterior) wykonują nadmierną pracę ekscentryczną, aby wyhamować opadanie łuku stopy, co prowadzi do przeciążenia okostnej tylno-przyśrodkowego brzegu piszczeli.
• Zespół bólu rzepkowo-udowego (Patellofemoral Pain Syndrome – PFPS): Sprzężona z pronacją stopy rotacja wewnętrzna piszczeli i kości udowej zwiększa dynamiczną koślawość kolana oraz docisk bocznej powierzchni stawowej rzepki do kłykcia bocznego kości udowej, wywołując tzw. „kolano biegacza”.
• Przeciążenia ścięgna Achillesa i nerwu piszczelowego: Koślawe ustawienie kości piętowej powoduje asymetryczne rozłożenie sił rozciągających („efekt wyżymania”) w obrębie ścięgna Achillesa oraz zwiększa napięcie struktur nerwowych w kanale stępu.

3. Karta diagnostyczna Navicular Drop Test – szybkie podsumowanie

4. Jak wykonać Navicular Drop Test krok po kroku? Protokół badania

Do precyzyjnego przeprowadzenia pomiaru w gabinecie przygotuj: cienki pisak (marker skórny), sztywną kartkę papieru (kartę pomiarową) oraz linijkę milimetrową. Pacjent podczas badania stoi boso na twardym, równym podłożu.

1. Palpacja i oznaczenie punktu kostnego: Odszukaj palpacyjnie guzowatość kości łódkowatej po przyśrodkowej stronie stopy pacjenta (znajduje się ona nieco poniżej i do przodu od kostki przyśrodkowej). Zaznacz najbardziej wystający punkt kostny wyraźną kropką lub poziomą kreską za pomocą markera.
2. Ustawienie stawu podskokowego w pozycji neutralnej (Pomiar 1 – w odciążeniu): Poproś pacjenta, aby usiadł ze stopami opartymi swobodnie na podłodze (lub stanął bez obciążania badanej stopy). Chwyć kciukiem i palcem wskazującym głowę kości skokowej po obu jej stronach (przyśrodkowej i bocznej) na grzbiecie stopy. Wykonaj delikatną supinację i pronację stopy, aż wyczujesz, że głowa kości skokowej jest równo wyczuwalna pod oboma palcami – jest to pozycja neutralna stawu skokowo-piętowego (STJN).
3. Zaznaczenie pierwszego pomiaru na karcie: Utrzymując kość skokową w pozycji neutralnej, przyłóż sztywną kartkę papieru prostopadle do podłoża tuż przy przyśrodkowym brzegu stopy. Na krawędzi kartki nanieś pierwszą kreskę dokładnie na wysokości zaznaczonej guzowatości kości łódkowatej.
4. Obciążenie stopy masą ciała (Pomiar 2 – pozycja rozluźniona): Poproś pacjenta, aby wstał i równomiernie obciążył obie stopy masą ciała w naturalnej, rozluźnionej pozycji stojącej. Staw skokowo-piętowy przechodzi wówczas z pozycji neutralnej do swobodnej pronacji pod obciążeniem.
5. Zaznaczenie drugiego pomiaru i odczyt różnicy: Ponownie przyłóż tę samą kartkę papieru do przyśrodkowej strony stopy i zaznacz nową (niższą) wysokość guzowatości kości łódkowatej. Zmierz linijką odległość w milimetrach pomiędzy obiema kreskami na karcie pomiarowej.

5. Interpretacja wyników i normy kliniczne

W oryginalnej pracy Brody’ego (1982) oraz współczesnych protokołach ortopedycznych za wartość graniczną (cut-off value) przyjmuje się 10 mm (1 cm). Poniższa tabela przedstawia szczegółową interpretację biomechaniczną wyniku:

Wskazówka kliniczna: Podczas badania zawsze porównuj wynik obustronnie (stopa prawa vs lewa). Asymetria przekraczająca 3–4 mm pomiędzy kończynami u biegacza z jednostronnym bólem piszczeli lub pięty ma często większą wartość diagnostyczną niż sam bezwzględny wynik w milimetrach.

6. Wiarygodność diagnostyczna w świetle badań naukowych (PubMed / JOSPT)

W fizjoterapii opartej na dowodach naukowych (Evidence-Based Practice) należy uwzględnić zarówno mocne strony, jak i ograniczenia pomiarowe testu opadania kości łódkowatej:

• Rzetelność wewnątrz- i międzybadaczowa (Picciano i wsp., 1993 – JOSPT): Badanie opublikowane w Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy wykazało, że powtarzalność Navicular Drop Test zależy głównie od precyzji wyznaczenia pozycji neutralnej stawu skokowo-piętowego. Zgodność pomiarów wykonywanych przez tego samego fizjoterapeutę (intra-rater reliability) jest dobra do wysokiej (ICC = 0,61–0,83), natomiast zgodność pomiędzy różnymi badającymi (inter-rater reliability) jest umiarkowana (ICC = 0,57–0,73), dlatego do śledzenia postępów terapii pomiary powinien wykonywać ten sam terapeuta.
• Wpływ długości stopy na wynik pomiaru (Nielsen i wsp., 2009): Badania biomechaniczne dowodzą, że wielkość opadania kości łódkowatej koreluje dodatnio z długością stopy. U wysokiego mężczyzny z rozmiarem stopy 46 wynik 10 mm może mieścić się w granicach fizjologicznej normy, podczas gdy u drobnej biegaczki z rozmiarem stopy 36 opadanie rzędu 8,5–9 mm może już oznaczać znaczną hipermobilność śródstopia.
• Statyczny a dynamiczny Navicular Drop: Pomiar w staniu ocenia zachowanie tkanek pod obciążeniem statycznym. Podczas biegu siły reakcji podłoża osiągają 2,5–3-krotność masy ciała, dlatego u osób z granicznym wynikiem statycznym (8–10 mm) warto uzupełnić diagnostykę o ocenę kontroli jednonóż (np. Single Leg Squat) oraz analizę biegu.

7. Diagnostyka różnicowa i uzupełniająca w gabinecie

Aby kompleksowo ocenić funkcję stopy i stawu skokowego u pacjenta z dodatnim wynikiem Navicular Drop Test, badanie w gabinecie łączymy z testami uzupełniającymi:

• Test Windlassa (Test mechanizmu kołowrotowego): Bierne zgięcie grzbietowe palucha w pozycji stojącej. Test ten ocenia wydolność pasma centralnego rozcięgna podeszwowego (sprawdza, czy napięcie rozcięgna unosi łuk podłużny stopy) oraz prowokuje ból w przypadku jego entezopatii.
• Wskaźnik Postawy Stopy (Foot Posture Index – FPI-6): Wielopłaszczyznowa skala kliniczna oceniająca 6 kryteriów anatomicznych przodostopia i tyłostopia (w tym kąt koślawości kości piętowej oraz uwypuklenie okolicy stawu skokowo-łódkowego).
• Ocena zakresu zgięcia grzbietowego w stawie skokowym (Weight-Bearing Lunge Test): Ograniczenie zgięcia grzbietowego (np. przez przykurczony mięsień brzuchaty łydki i płaszczkowaty) wymusza na stopie kompensacyjną nadpronację w środkowej fazie podporu.
• Ocena ścięgna Achillesa i układu nerwowego: W diagnostyce różnicowej bólu tyłostopia i podeszwy wykorzystujemy również test Thompsona oraz badanie napięciowe nerwu piszczelowego (neurodynamika wg Shacklocka).

8. Fizjoterapia przy dodatnim wyniku: Trening „krótkiej stopy” i terapia manualna

Stwierdzenie opadania kości łódkowatej ≥ 10 mm u osoby bezobjawowej nie wymaga rutynowego stosowania sztywnych wkładek ortopedycznych. Jeśli jednak nadpronacji towarzyszy ból pięty, piszczeli lub kolana, celowana fizjoterapia obejmuje:

1. Trening mięśni wewnętrznych stopy (Short Foot Exercise – ćwiczenie „krótkiej stopy”): Izometryczna aktywacja mięśnia odwodziciela palucha (m. abductor hallucis) i krótkich zginaczy polegająca na przyciąganiu głowy I kości śródstopia w stronę pięty bez zginania palców. Badania potwierdzają, że regularny trening Short Foot istotnie zmniejsza wielkość opadania kości łódkowatej i poprawia stabilność w staniu jednonóż.
2. Wzmacnianie ekscentryczne mięśnia piszczelowego tylnego i mięśni łydki: Kontrolowane wspięcia i powolne opuszczania pięty z utrzymaniem osi podudzia budują dynamiczną kontrolę nad kością skokową.
3. Terapia manualna i techniki tkankowe: Przywrócenie pełnego ślizgu tylnego kości skokowej w stawie skokowo-goleniowym oraz opracowanie przeciążonych pasm mięśniowo-powięziowych goleni (m.in. poprzez terapię manualną, suche igłowanie czy haczykowanie) usuwa ograniczenia wymuszające kompensacyjną pronację.
4. Kontrola biodra i miednicy: Wzmocnienie mięśnia pośladkowego średniego i rotatorów zewnętrznych stawu biodrowego zapobiega zapadaniu się całej kończyny dolnej do rotacji wewnętrznej.

9. Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co dokładnie ocenia Navicular Drop Test?
Navicular Drop Test (test opadania kości łódkowatej) mierzy w milimetrach, o ile obniża się guzowatość kości łódkowatej podczas przejścia stopy z odciążonej pozycji neutralnej stawu skokowo-piętowego do pełnego obciążenia masą ciała. Pozwala to zdiagnozować funkcjonalne płaskostopie podłużne (pes planus) oraz nadmierną pronację stopy.

Jaka jest norma w teście opadania kości łódkowatej?
Za fizjologiczną normę u osoby dorosłej uznaje się opadanie kości łódkowatej w przedziale od 5 do 9 mm. Wynik równy lub przekraczający 10 mm (1 cm) świadczy o nadmiernym opadaniu kości łódkowatej i nadpronacji, natomiast wynik poniżej 5 mm wskazuje na sztywną stopę wydrążoną (pes cavus).

Czy pierwszy pomiar wykonuje się na siedząco czy na stojąco?
Pierwszy pomiar (w pozycji neutralnej stawu podskokowego) najwygodniej wykonać u pacjenta siedzącego ze stopami opartymi swobodnie na podłodze (staw kolanowy i skokowy zgięte pod kątem 90 stopni), co ułatwia fizjoterapeucie precyzyjne ustawienie głowy kości skokowej bez napięcia mięśniowego. Drugi pomiar wykonuje się w swobodnym staniu przy pełnym obciążeniu obu stóp.

Czy dodatni Navicular Drop Test u biegacza zawsze oznacza konieczność noszenia wkładek?
Nie. Współczesna literatura naukowa wskazuje, że u biegaczy pierwszym wyborem powinien być ukierunkowany trening mięśni wewnętrznych stopy (Short Foot Exercise), wzmacnianie mięśnia piszczelowego tylnego oraz poprawa mobilności stawu skokowego. Wkładki ortopedyczne lub taping odciążający (Low-Dye Taping) stosuje się głównie czasowo w ostrej fazie bólowej, aby zmniejszyć podrażnienie tkanek.

10. Podsumowanie, diagnostyka w gabinecie i piśmiennictwo naukowe

Navicular Drop Test to szybkie, nieinwazyjne i poparte literaturą naukową narzędzie diagnostyczne, które pozwala połączyć objawy bólowe pacjenta (takie jak ból pięty, piszczeli czy kolana) z konkretnym deficytem biomechanicznym stopy. Prawidłowe wyznaczenie pozycji neutralnej kości skokowej oraz zestawienie wyniku z badaniem chodu i biegu pozwala zaplanować celowaną terapię zamiast wyłącznie objawowego wyciszania bólu.

Jeśli zmagasz się z nawracającymi kontuzjami biegowymi, bólem pięty lub podejrzewasz u siebie nadmierną pronację stopy, zapraszamy na kompleksową diagnostykę funkcjonalną oraz indywidualnie dobraną terapię do naszych gabinetów FizjoTerapia HD w Warszawie (ul. Mielczarskiego 3) oraz we Wrocławiu (ul. Krakowska 100 i 180).

Piśmiennictwo naukowe

1. Brody, D. M. (1982). Techniques in the evaluation and treatment of the injured runner. Orthopedic Clinics of North America, 13(3), 541–558.
2. Picciano, A. M., Rowlands, M. S., & Worrell, T. (1993). Reliability of open and closed kinetic chain subtalar joint neutral positions and navicular drop test. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy (JOSPT), 18(4), 553–558.
3. Mueller, M. J., Host, J. V., & Norton, B. J. (1993). Navicular drop as a composite measure of excessive pronation. Journal of the American Podiatric Medical Association, 83(4), 198–202.
4. Nielsen, R. G., Rathleff, M. S., Simonsen, O. H., & Langberg, H. (2009). Determination of normal values for navicular drop during walking: a new model correcting for foot length and gender. Journal of Foot and Ankle Research, 2(1), 12.